ἥλιος κυκλοδίωκτος, ὡς ἀράχνη, μ᾿ ἐδίπλωνε καὶ μὲ φῶς καὶ μὲ θάνατον ἀκαταπαύστως.
(Ωδή τρίτη, Εις Θάνατον, ...Ανδρέας Κάλβος)

Πέμπτη, 23 Νοεμβρίου 2017

_η μεγάλη των ηλιθίων φυλή


Εχθές έτυχε να είμαι παρούσα... απλώς παρούσα... την ώρα που στην ελληνική τηλεόραση, θαρρώ στην ΕΡΤ, θα μεταδιδόταν κάποιος αγώνας ποδοσφαίρου.... δεν θυμάμαι τις ομάδες, ούτε τον λόγο της ποδοσφαιρικής αναμέτρησης....Κύπελλο; Πρωτάθλημα; ... κάτι άλλο, πώς το λένε;...
Αυτό που μου έκανε εντύπωση ήταν η μεγαλοπρεπέστατη εκπομπή... η χαρά που ανάβλυζε από τα πρόσωπα των παρουσιαστών... το show σα να λέμε,... οι συνδέσεις με τους ετοιμοπόλεμους αθλητικούς ανταποκριτές στο γήπεδο, στα αποδυτήρια, στο στούντιο... οι σοφοί καλεσμένοι... οι έμπειροι σχολιαστές... ανάμεσά τους και γυναίκες (οι καημένες) απόφοιτες κάποιας σχολής δημοσιογραφίας που επέλεξαν ως ειδικότητα "τα αθλητικά", για να απορροφηθούν ως σπάνιο είδος στον ανδροκρατούμενο χώρο... δηλαδή ως γλάστρες... όπως εξάλλου, όλοι το ίδιο γλάστρες είναι... επίτευξη της ποθούμενης ισότητας... Ντεκόρ πωλήσεων, περιποιημένοι κύριοι και γελαστή  η κυρία... Αισιοδοξία! Θα περάσουμε καλά! Θα διασκεδάσουμε! Θα νικήσουμε!!!

Ώρα πολύ κράταγε η προετοιμασία και η υποδαυλιζόμενη αναμονή.... ένα ατελείωτο μπρος πίσω... μπρος λίγη από την πραμάτεια που πουλούσαν οι αθλητικογράφοι, πίσω οι απανωτές διαφημίσεις... μπρος πίσω, μπρος πίσω, "πάμε για διαφημίσεις και επανερχόμαστε σε λίγο"... συνωστισμός στον τηλεοπτικό χρόνο... η μία διαφήμιση πίσω από την άλλη... γελοία πολυβολεία...όλα προς πώληση και αγορά....η πείνα, η ασφάλεια, το σεξ, τα ψώνια της εβδομάδας, τα κουπόνια, οι κληρώσεις, τα συμφέροντα... οι έξυπνες επιλογές.... Η μεγάλη φυλή των ηλιθίων....
Αδημονούμε....
Και πληροφορίες... ατέλειωτες πληροφορίες και μικρολεπτομέρειες... ποιος παίχτης είπε τι, ποιος τραυματίστηκε σε προηγούμενο αγώνα και σε ποιο τένοντα, το σύστημα της μιας ομάδας, το μπάτζετ της άλλης, ο προπονητής, συνεντεύξεις μπροστά σε πλήθος μικροφώνων που αναμασούν τα ίδια και τα ίδια, τα οικονομικά μεγέθη, η τακτική του αγώνα, ο όμιλος, οι άλλοι όμιλοι... η χωρητικότητα των γηπέδων... η εξάντληση των εισιτηρίων...
Η μεγάλη των ηλιθίων η φυλή....
Που περιλαμβάνει πολλούς και άλλους τόσους... που εκτείνεται αδιόρατα παντού, σε κάθε σχεδόν σπίτι... σε κάθε καφενείο με κείνες τις μεγάλες οθόνες τοποθετημένες ψηλά και τασάκια γεμάτα και χάβρα και χοντρόλογα και μυρωδιά ξινισμένη... Τεράστιο το ενδιαφέρον!
Κι αυτό να γίνεται κάθε βδομάδα... σε κάθε κανάλι... σε κάθε αγώνα... σε κάθε ποδόσφαιρο, μπάσκετ, μαραθώνιο.... και άλλα παρόμοιας σπουδαιότητας και σοβαρότητας θέματα και θεάματα...

Και σκέφτηκα, αν όλοι αυτοί, οι τηλεοπτικοί νόες που καθορίζουν τα προγράμματα και τα διαφημιστικά ναρκωτικά πακέτα, αλλά και οι τηλεθεατές που δέχονται όλη αυτή την σκουπιδο-σαχλαμάρα θα μπορούσε να είναι το ίδιο διαθέσιμοι και διατεθειμένοι να παρακολουθήσουν, με το ίδιο απορροφητικό ενδιαφέρον, την ίδια αγωνία, και διψασμένη αναμονή.... κάθε εβδομάδα, κάποια ενημέρωση - συζήτηση για τα θέματα της μόρφωσης των παιδιών τους, για τα προβλήματα που αντιμετωπίζει το τάδε τμήμα του σχολείου, για την απόδοση του Κωστάκη, της Αννούλας, της καθηγήτριας των Αγγλικών, των Φιλολογικών ή της Φυσικής... να γνωρίσουν το ίδιο καλά και πολύπλευρα τον κόσμο που ζουν τα παιδιά τους, κάθε μέρα....(απ' όσο ξέρω δυο τρεις μητέρες πάνε σε κάτι αραχνιασμένες συνελεύσεις "συλλόγων γονέων και κηδεμόνων", άλλη νέκρωση κι αυτή)... Να ζήσουν με ενδιαφέρον και ταπεινότητα τις σχέσεις που αναπτύσσονται εκεί, τα θέματα που ανακύπτουν σε αυτή τη ζωντανή κοινότητα που ζουν οι νέοι, για τους οποίους τόσο πολύ κόπτονται όλοι, να μάθουν για την συσσωρευμένη ανθρώπινη γνώση... που οι κοινωνίες μας και η πατρίδα μας -για την οποία , και πάλι, τόσο πολύ όλοι κόπτονται και θρηνούν-  έχουν αποθέσει σε αυτούς τους περιφρονημένους χώρους όπως είναι τα σχολεία της κάθε γειτονιάς, του κάθε χωριού... τα γυμνάσια και τα πανεπιστήμια... περιφρονημένους στην ουσία τους... και γι' αυτό εντέλει διαθέσιμοι να γίνουν εξίσου καλά κι αυτοί "γήπεδα", με διαφημίσεις, με σπόνσορες, με χορηγούς.... με αναμετρήσεις... με αισιοδοξία και ανάπτυξη...
Θα περάσουμε καλά! Θα διασκεδάζουμε... κάθε βράδυ, κάθε μέρα στους αιώνες...
Η μεγάλη των ηλιθίων φυλή... που κλαίγεται και δέρνεται και εξαπλώνεται, σε πομπούς και σε δέκτες, σε κάμερες και οθόνες,  παντού... ακάθεκτη...


Τρίτη, 21 Νοεμβρίου 2017

_το γαϊτανάκι του καλού και του κακού


Αν κάποιο χέρι θεϊκό αφαιρούσε, σαν από θαύμα, το πρόβλημα της κυριαρχίας από την ανθρώπινη Ιστορία, όλες οι ασύλληπτες μικρές και μεγάλες φρικαλεότητες που διαπράττουν οι άνθρωποι απέναντι στον Άλλον κι απέναντι στη Φύση, αδιάκοπα από την αρχή του Χρόνου, αυτές θα πάγωναν και θα απολιθώνονταν.... θα γινόντουσαν ένας προϊστορικός πλανήτης κάπου στο Σύμπαν, θα ήταν ο πλανήτης του Κακού...
Ο Χρόνος θα καταργούταν και ο Θάνατος θα έχανε την εξουσία του πάνω στην Ζωή. Τότε θα καταλαβαίναμε ότι  η Έξοδος από τον Παράδεισο και η απαγόρευση της γνώσης του Καλού και του Κακού, αφορούσε αυτό ακριβώς το πρόβλημα της Κυριαρχίας.
Γιατί η κυριαρχία  είναι συνάμα το Καλό και το Κακό, ταυτόχρονα τόσο για τον Κυρίαρχο όσο και για τον Κυριαρχούμενο, έτσι που στα νήματα αυτού του φρικαλέου και αδυσώπητου γαϊτανακιού  της τρέλας να κρέμονται μπερδεμένες οι κραυγές του πόνου και της ηδονής και τα σώματα των ανθρώπων, όσων βασάνισαν και όσων βασανίστηκαν.

Όμως κανένα χέρι θεϊκό δεν θα έρθει για να μας ξεμπερδέψει από αυτό το γαϊτανάκι.
Καμία ιδεολογία, καμία επιστήμη, κανείς αρχηγός δεν θα μπορέσει ποτέ να μας ελευθερώσει.
Η κλήση είναι προσωπική και μοναδική για τον καθένα, όπως και ο δρόμος της ζωής και της ύπαρξης.
Μόνοι μας πρέπει να πάρουμε την απόφαση για την Έξοδο από το γαϊτανάκι του Καλού και του Κακού και την Είσοδο σε μια άγνωστη για το είδος μας οντολογική κατάσταση.
Κι αυτή είναι η Ελευθερία μας.... 

Κυριακή, 19 Νοεμβρίου 2017

_"κοινωνική ληστεία" και ελληνικό κράτος: μέρος πέμπτο (τελευταίο)

Γράφει η Εύα Μπολιουδάκη

4.    «Κοινωνική Ληστεία» και Αντικομμουνισμός

Καθώς οι τοπικές κοινωνίες εξασθενούν και το κεντρικό κράτος ισχυροποιείται, το φαινόμενο της ληστείας σταδιακά εξαφανίζεται. Υπάρχει όμως μια κρίσιμη λεπτομέρεια που μπορεί να φωτίσει ιδιαίτερα την σχέση ανάμεσα στην Εξέγερση και την Εξουσία η οποία καταδεικνύει, κατά την γνώμη μου, την διαλεκτική συνέχεια. Σύμφωνα με το άρθρο του Mark Mazower «Η συγκρότητηση του αντικομμουνιστικού κράτους»[1], την εξαφάνιση του φαινομένου της ληστείας συνοδεύει η ταυτόχρονη εμφάνιση της αντικομμουνιστικής νοοτροπίας στο σύγχρονο Ελληνικό κράτος, στις αρχές και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Ο συγγραφέας προβαίνει σε μια πρωτότυπη διερεύνηση δύο φαινομένων που εκ πρώτης όψεως φαίνεται να μην συνδέονται μεταξύ τους. Το φαινόμενο της ληστείας τοποθετείται σε μια προ-πολιτική εποχή και σ’ αυτό επιβιώνουν όλα τα ανορθόλογα στοιχεία των παραδοσιακών κοινωνιών. Αντίθετα, το φαινόμενο του αντικομμουνισμού γεννιέται μέσα στα πλαίσια ενός σύγχρονου κράτους και μιας κοινωνίας εκβιομηχανισμού και προόδου. Το κρίσιμο σημείο εδώ είναι ο ιδεολογικός παράγοντας ως στοιχείο που εξασφαλίζει την ένταση ανάμεσα στην ταυτότητα και την ετερότητα ή με τα λόγια του Mazower , ανάμεσα στο «ημέτεροι» και το «υμέτεροι».
Στα χρόνια που ακολούθησαν την επιτυχή έκβαση της Επανάστασης του 1821 και την ανεξαρτησία της ελληνικής επικράτειας, το νεοσύστατο κράτος χαρακτηρίζεται από αδυναμία επιβολής της εξουσίας του και χρειάζεται την υποστήριξη των τοπικών παραγόντων. Πολλές φορές συμμαχεί με ομάδες ληστών για την εξουδετέρωση ή την εκδίωξη άλλων ανταγωνιστών τους. Πολλοί ληστές επωφελούμενοι από την πολιτική αστάθεια μπαίνουν στο πολιτικό παιχνίδι είτε για να εξασφαλίσουν αμνηστία είτε για να ισχυροποιήσουν την θέση τους με την απόσπαση διαφόρων μικρών και μεγάλων προνομίων.  Μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα την σχέση ληστών – κράτους μέσα από δύο αντικρουόμενα αξιώματα τα οποία όμως φαίνεται να ισχύουν εξίσου. Το πρώτο διατυπώνεται από τον Anton Bloc και λέει ότι «όσο πιο επιτυχημένη είναι η δράση του ληστή, τόσο μεγαλύτερη η προστασία που του χορηγείται». Το δεύτερο διατυπώνεται από την Ricki van Boeschoten, η οποία ισχυρίζεται ότι «όσο μεγαλύτερη η εδραίωση του έθνους – κράτους, τόσο μικρότερη η προστασία που χορηγείται στους ληστές»[2]. Το γεγονός ότι η έρευνα δεν  αποκλείει κανένα,  καταδεικνύει ότι βρισκόμαστε σε μια περίοδο ρευστότητας με πολλά ανοιχτά ζητήματα και δυναμικά επίπεδα. Παρ’ όλα αυτά όμως η ληστεία δεν αποτελούσε την σοβαρότερη απειλή, γιατί το μόνο που αποκάλυπτε ήταν ότι υπήρχαν κάποια όρια στην κρατική εξουσία, χωρίς όμως να αντιτίθεται στο σύνολο αυτής της εξουσίας, αντίθετα συνδιαλεγόταν μαζί της. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι κρατικές αρχές εφάρμοζαν κατά των ληστών την «πολιτική της αμέλειας» αφήνοντας, πολλές φορές τα πράγματα, να διευθετηθούν από μόνα τους.
            Όμως κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, η αντίληψη για την κρατική εξουσία αλλάζει. Το κράτος έχει την υποχρέωση απέναντι στο μέλλον της Ελλάδας να δείξει ότι η δύναμή του είναι υπεράνω κάθε προσώπου και πράγματος (είναι μια αντίληψη που ισχύει έως σήμερα). Από την άλλη ο πρωτόγονος και οπισθοδρομικός χαρακτήρας της ληστείας δεν της επιτρέπουν να προσαρμοστεί και να συμβαδίσει με τα νέα ιστορικά δεδομένα. Επίσης το τέλος του Μακεδονικού ζητήματος, ο εκσυγχρονισμός του οδικού δικτύου και η αγροτική μεταρρύθμιση του 1920 σηματοδοτούν το οριστικό τέλος του φαινομένου της ληστείας. Πράγματι, έως το 1935 η ελληνική ύπαιθρος έχει απαλλαχθεί από τους ληστές.
        Στην Ελλάδα η νέα αντίληψη για την κρατική εξουσία πραγματοποιείται σε μια ιδιαίτερη ιστορική συγκυρία, αυτή της κατάρρευσης της Μεγάλης Ιδέας και της μικρασιατικής καταστροφής το 1922. Παράλληλα προχωράει ο εκβιομηχανισμός της οικονομίας και ο εκσυγχρονισμός του κράτους. Σύμφωνα με τον Γ. Παπανδρέου, «στόχος του έθνους είναι η οικονομική, πνευματική και ηθική του ανύψωση». Αναλαμβάνει δηλαδή η αστική τάξη να οδηγήσει την ελληνική κοινωνία σε μια πορεία προόδου και ομογενοποίησης. Όμως κάθε τέτοιος στόχος πραγματοποιείται σε σχέση και αναφορικά με τα εμπόδια που καλείται να αντιμετωπίσει και πρέπει να ξεπεραστούν. Φαινομενικά εμπόδια σ’ αυτές τις φιλοδοξίες στάθηκαν οι ληστές   από τη μια και οι κομμουνιστές από την άλλη. Στο σημείο αυτό παραθέτω ένα μικρό πίνακα σύγκρισης των δύο αυτών «απειλητικών» παραγόντων :

Ληστής
Κομμουνιστής
- Δρα στην ύπαιθρο
- Δρα στην καρδιά των πόλεων
- Είναι τοπικιστής
- Είναι διεθνιστής
- Θέλει δύναμη και επιζητά την δημοσιότητα μέσω της βίας, δείχνοντας ότι αψηφά τις νόμιμες αρχές
- Δρα μυστικά, μέσω της προπαγάνδας και του προσηλυτισμού, λαμβάνοντας μέτρα προφύλαξης.
- Δεν έχει ιδεολογία και το μίσος του για κράτος δεν είναι σταθερό
- Απορρίπτει πλήρως την ιδεολογία των κυβερνώντων αρχών και στρατεύεται σε μια αντίπαλη κοινωνική και πολιτική ιδεολογία.







Εφόσον όμως η απειλή της ληστείας σιγά σιγά φθίνει, ο Mazower αναζητά τα αίτια τηςστροφής προς την νέα  απειλή του κομμουνισμού με την εμφάνιση της αντικομμουνιστικής νοοτροπίας. Εύλογα θέτει δύο ερωτήματα : Η αντικομμουνιστική νοοτροπία εμφανίζεται γιατί πρέπει να βρεθεί μια νέα αποστολή για την αστυνομία αφού ο παραδοσιακός της εχθρός, οι ληστές, έχει εξαφανιστεί; Ή μήπως η ρώσικη επανάσταση και η δημιουργία του Ελληνικού Κομμουνιστικού Κόμματος (ΚΚΕ) επαρκούν για την ερμηνεύσουν την ανάπτυξη των αντι-κομμουνιστικών αισθημάτων; Ας σημειωθεί εδώ ότι το κομμουνιστικό κίνημα σε αντίθεση με το φαινόμενο της ληστείας που είχε βαθιές ρίζες στην παράδοση της ελληνικής πραγματικότητας και ισχυρή, μακραίωνη επιρροή στην ύπαιθρο, είχε ελάχιστη απήχηση στα λαϊκά στρώματα στα οποία απευθυνόταν, αφού το ποσοστό του ΚΚΕ σε εθνικό επίπεδο σπάνια ξεπερνούσε το 5%.
Τα πραγματικά αίτια μπορούν αναζητηθούν στην τάση της  ηγεμονεύουσας τάξης να αποδίδει τη λαϊκή δυσαρέσκεια στην επίδραση εξωτερικών παραγόντων και όχι στις κοινωνικές και οικονομικές ανεπάρκειες που προκύπτουν από την ηγεμονία της. Και στην περίπτωση μας οι εξωτερικοί αυτοί παράγοντες –ελλείψει των ληστών- ήταν οι κομμουνιστές. Παράλληλα και αφού έχει καταδειχθεί ο εχθρός, προκύπτει η ανάγκη για την δημιουργία μιας κρατικής μηχανής (η εκτελεστική εξουσία ως πυλώνας του κοινοβουλευτισμού) που να στοχεύει στην επιτήρηση και καταστολή μεγάλου τμήματος του πληθυσμού στο όνομα του αντικομμουνισμού και της επιβολής της νομιμότητας. Οι στόχοι αυτοί παραμένουν αναλλοίωτοι για τα επόμενα 40 χρόνια, αποτελούν την ιδεολογική ραχοκοκαλιά του αστισμού στην Ελλάδα και εμποτίζουν τον κρατικό μηχανισμό.
Μια σειρά από ενέργειες του επίσημου κράτους και των δικαστικών αρχών,  που στρέφονταν κατά των κομμουνιστών, συντείνουν στο ότι πρόκειται για μια ιδεολογικοποιημένη αντικομμουνιστική νοοτροπία, παρά για ακριβείς προβλέψεις ενός πραγματικού κινδύνου (π.χ. Ιδιώνυμο). Παράλληλα ο αντικομμουνισμός χρησιμεύει ως ιδεολογικό εργαλείο στον κοινοβουλευτικό ανταγωνισμό μεταξύ βασιλικών και δημοκρατικών μετά την πτώση της κυβέρνησης του Πάγκαλου.
Η εμφάνιση του αντικομουνισμού ως ιδεολογική δικαιολόγηση εντός του επίσημου κράτους, μας οδηγεί στο να βγάλουμε κάποια συμπεράσματα αφενός για την ιδιαίτερη ποιότητα του νέου αυτού πολιτικού μορφώματος κα αφετέρου για τις προϋποθέσεις που πρέπει να τηρούνται στο εξής για την άσκηση οποιασδήποτε πολιτικής πράξης .
Η βία που ασκούσαν οι ληστές σε φυσικό επίπεδο μέσα από την τρομοκρατία ήταν ένας τρόπος επιβολής και σταθεροποίησης του συστήματος της προπολιτικής κυριαρχίας. Η φυσική βία προϋποτίθετο και  εκ των υστέρων δικαιολογούνταν είτε μέσα από το θιγμένο ατομικό εγωισμό είτε μέσα από την μετουσίωσή της στο παραγόμενο πολιτιστικό προϊόν (δημοτικά τραγούδια). Με άλλα λόγια στην προπολιτική κατάσταση, η πράξη προϋπάρχει της δικαιολόγησής της, όπως ακριβώς ο φυσικός κόσμος είναι δοσμένος εκ των προτέρων και σ’ αυτόν προσαρμόζονται οι ανθρώπινες κοινωνίες.
Αντίθετα, στο σύγχρονο συγκεντρωτικό κράτος, απαιτείται να προϋπάρχει η δικαιολόγηση, που συνήθως είναι ιδεολογική για να εδραιωθεί η κρατική πράξη η οποία μπορεί να είναι και βίαιη. Επομένως η συγκατάθεση των κυριαρχούμενων στο νεωτερικό κράτος, προϋποθέτει ένα βαθμό ελευθερίας από τον φυσικό καταναγκασμό και δυνατότητα λογικής επεξεργασίας των εκάστοτε διλημμάτων.

Ανάγλυφα, παρουσιάζεται η μεταστροφή από την αυθαιρεσία της πράξης που είναι υπόλογη μόνο στον εαυτό της, στα ένστικτα και στο «ατομικό έτσι θέλω» προς μία συλλογικότερη και γι’ αυτό ανώτερη σκοποθεσία, στην περίπτωση της προσπάθειας ενσωμάτωσης ληστρικών ομάδων στο οργανωμένο αντιστασιακό κίνημα του ΕΛΑΣ.[3].



ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Στην παραπάνω εργασία έγινε προσπάθεια κατάδειξης του φαινομένου της κοινωνικής ληστείας στην Ελλάδα μέσα από μία σειρά αντιπροσωπευτικών κειμένων, που εξετάζουν το φαινόμενο πολύπλευρα  καλύπτοντας χρονικά την ταραχώδη περίοδο του 19ου-20ου αι.. Στο σημείο αυτό οφείλουμε να θέσουμε έναν προβληματισμό σχετικά με την αναβίωση του φαινομένου σε πλήρως εκσυγχρονισμένες και καπιταλιστικές κοινωνίες.       
Όπως ο Ε. Hobsbawm υπογραμμίζει στο Υστερόγραφό του [4] «ο ρόλος του κοινωνικού ληστή της υπαίθρου αλλάζει, καθώς παίζεται τώρα σε ένα νέο χώρο, αυτόν της σύγχρονης καπιταλιστικής/βιομηχανικής κοινωνίας, ανάμεσα σε νέα κοινωνικά, οικονομικά και τεχνολογικά σκηνικά, και ίσως από καινούριους ηθοποιούς, που δεν μπορούν πια να χαρακτηρίζονται παραδοσιακοί αγρότες, εκπρόσωποι μιας παλιάς κοινωνίας που παλεύει ενάντια στη νέα, ή υπερασπιστές των φτωχών της υπαίθρου. Αναμφίβολα, η σύγχρονη αναβίωση της ένοπλης δράσης ατόμων και μικρών ομάδων δεν μπορεί παρά να έχει ελάχιστη σχέση με την «κοινωνική ληστεία», την παράδοση, την κληρονομιά και τον τρόπο δράσης της. Από την άλλη πλευρά η συνέχεια των μύθων και των παραδόσεων της κλασικής κοινωνικής ληστείας στον σύγχρονο βιομηχανικό κόσμο παραμένει ζωντανή. Ο ληστρικός μύθος επιβιώνει σαν ένα είδος λαϊκής μνήμης. Η ιδέα του μεμονωμένου εκδικητή επιζεί, ιδιαίτερα ανάμεσα σε εκείνους που νιώθουν να μην καλύπτονται από τις θεσμοποιημένες συλλογικές οργανώσεις. Επιπλέον, όμως, οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν να αντιμετωπίσουν τα δικά τους οξυμένα προβλήματα που αφορούν στην περιθωριοποίηση μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας, λόγω των οικονομικών ανισοτήτων ακόμα και στο εσωτερικό κρατών που μέχρι πρόσφατα ευημερούσαν, την μετακίνηση πληθυσμών λόγω οικολογικών καταστροφών και τα φαινόμενα της νέας βίας που στρέφονται κατά των πιο ευάλωτων και αδύνατων. Οι απαντήσεις δεν θα είναι εύκολες και θα θέσουν σε δοκιμασία εκ νέου τις πολιτικές και κοινωνικές σταθερές.



τ έ λ ο ς

Βιβλιογραφία
-          Blok,  Anton, The Peasant and the Brigand: Social Banditry Reconsidered , Comparative Studies in Society and History, Vol., No 4 (Sep. 1972), Cambridge University Press.  

-          Boeschoten, Riki van, Κλεφταρματολοί, ληστές και κοινωνική ληστεία,  Μνήμων, τ. 13, 1991

-          Hobsbawm Eric, Social Bandits : Reply, Comparative Studies in Society and History, Vol., No 4 (Sep. 1972) pp 503-505, Cambridge University Press.  

-          Hobsbawm, Eric, Primitive Rebels, Manchester, 1959

-          Hobsbawm, Eric, Ληστές, μετ. Νίκος Κούρκουλος, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, 2010

-  Βαφέας, Νίκος, Οικονομία και κοινωνία της Σάμου κατά τη μετάβαση στο εθνικό κράτος: συνέχειες και ασυνέχειες, Πρακτικά Συνεδρίου, Από την Αυτονομία στο Εθνικό κράτος. Η ενσωμάτωση της Σάμου στην Ελλάδα, Γενικό Αρχείο Κράτους, Σάμος 2014 σ. 39-53

-          Βαφέας, Νίκος, Από την « ληστεία» στο κοινωνικό κίνημα: Η περίπτωση των «Γιαγαδικών» στη Σάμο, συλ. τομ. Όψεις του λαϊκού πολιτισμού, μνήμη Στάθη Δαμιανάκου, εκδ. Πλέθρον, Αθήνα, 2007.

-          Γεωργούλας,  Αντώνης, Κοινωνικές θεωρίες εν δράσει, εκδ. Τόπος, Αθήνα 2010

-           Δαμιανάκος, Στάθης, Παράδοση Ανταρσίας και λαϊκός πολιτισμός, εκδ. Πλέθρον, Αθήνα 1987.

-          Κολιόπουλος Γιάννης, Περί «κοινωνικών» και άλλων ληστών στη νεώτερη Ελλάδα,  Δελτίο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρίας, 23, 1980

-          Mazower Mark, Η συγκρότηση του αντικομμουνιστικού κράτους, Ίστωρ 3/1991 σ.σ.65-84

-          Τζούκας, Βαγγέλης, Η κοινωνική ληστεία και η παράδοση ανταρσίας, συλ. τόμος  Όψεις του Λαϊκού Πολιτισμού,  Μνήμη Στάθη Δαμιανάκου, εκδ. Πλέθρον , Αθήνα 2007.




(Η παρούσα ανάρτηση αποτελεί μέρος της εργασίας  Η "κοινωνική ληστεία" στο ελληνικό κράτος και προτείνουμε για την αρτιότητα της ανάγνωσης, το διάβασμα των προηγούμενων αναρτήσεων στην κατηγορία Κοινωνιολογικές Μελέτες



[1] Mazower Mark, Η συγκρότηση του αντικομμουνιστικού κράτους, Ίστωρ 3/1991 σ.σ.65-84
[2]  Boeschoten, Riki van, Κλεφταρματολοί, ληστές και κοινωνική ληστεία,  Μνήμων, τ. 13, 1991, σ. 19.
[3] Τζούκας, Βαγγέλης, Η κοινωνική ληστεία και η παράδοση ανταρσίας, συλ. τόμος  Όψεις του Λαϊκού Πολιτισμού,  Μνήμη Στάθη Δαμιανάκου, εκδ. Πλέθρον , Αθήνα 2007, σ. 148.
[4] Hobsbawm, Eric, Ληστές, μετ. Νίκος Κούρκουλος, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, 2010, σ.234

Σάββατο, 18 Νοεμβρίου 2017

_οι παραπλανημένοι




Όλοι αυτοί οι σεισμοπαθείς , οι πλημμυροπαθείς,
οι πυροπαθείς, οι κεραυνόπληκτοι,
οι όπου γης παθόντες,
όλοι, τα θύματα των φυσικών καταστροφών
και των άλλων των μεγάλων συμφορών,
κακώς κλαίγονται στα παράθυρα
ζητώντας και φωνάζοντας την κρατική βοήθεια.

Κακώς διαμαρτύρονται σε κυβερνήσεις, υπουργούς και δημοσιογράφους,
οι δυστυχείς, οι παραπλανημένοι.

Με το Θεό, μ’ Aυτόν θα πρεπε να τα βάζουν.
Να βγαίνουνε στους δρόμους , να φωνάζουν
κρατώντας στα χέρια τους τα χαρτιά τους,
κραδαίνοντας τα συμβόλαια των περιουσιών,
τις συμφωνίες τους, τα πληρεξούσιά τους.

Να κάνουν διαδηλώσεις με συνθήματα,
ανίερα και ασεβή,
ταμπούρλα, καραμούζες και σημαίες
απεγνωσμένοι,
βουλιάζοντας στις λάσπες τους,
δείχνοντας τις πληγές τους,
κρατώντας στην αγκαλιά μικρά παιδιά,
σέρνοντας άρρωστα ζώα,
μπροστά στον Κύριο των δυνάμεων όλων
που τόσο σκληρά τους φέρθηκε,
ως άκαρδος πατέρας.

Να απαιτούν τα έργα ανακούφισης και λύτρωσης άμεσα ν’ αρχίσουν.
Έργα αναστήλωσης της ανυπεράσπιστης και εύθραυστης ζωής τους.
Να αντληθούν τα ύδατα τόσων πολλών δακρύων.
Να αναδασωθούν τα δάση των ελπίδων και να φτιαχτούνε κι άλλα.
Να ζητούν γενναία κονδύλια και χορηγίες εξ ουρανού
χρυσές ενίσχυσης της πίστης τους
Ει δυνατόν να στείλει τις στρατιές Του,
τους κυανούς αγγέλους Του,
τον ίδιο τον Υιό Του,
συντονισμένη και σωτήρια
εξ ουρανού παρέμβασις
στην έρμη τη ζωή τους.

Την κραταιά βοήθεια του Υψίστου
Να απαιτούν
Να απειλούν
Να εκλιπαρούν
Για να σωθούν από τη νέα συμφορά, πάλι να παραπλανευτούν,
Κάπως πάλι να ζήσουν.

Παρασκευή, 17 Νοεμβρίου 2017

_"κοινωνική ληστεία" και ελληνικό κράτος : μέρος τέταρτο

 Γράφει η Εύα Μπολιουδάκη

3.    «Κοινωνική ληστεία» και εξουσία στον Ελλαδικό χώρο.
Το φαινόμενο της ληστείας όπως και σε άλλες χώρες συνδεόταν οργανικά τόσο με τις τοπικές κοινωνίες των χωρικών και των ποιμένων απ’ όπου ξεπήδησε   όσο και με τις εκάστοτε τοπικές εξουσίες. Η δεύτερη αυτή  πλευρά  για διάφορους λόγους, μερικούς από τους οποίους αναφέραμε και παραπάνω, δεν είναι τόσο γνωστή. Στην περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας τοπικοί άρχοντες εκμίσθωναν την συγκέντρωση φόρων για λογαριασμό των Τούρκων και τα ένοπλα σώματα που διέθεταν λειτουργούσαν ως φοροεισπράκτορες. Οι κλεφταρματολοί επεδίωκαν να περάσει στα χέρια τους η είσπραξη των φόρων, τρομοκρατώντας και λεηλατώντας τα χωριά. Η κατάσταση αυτή δεν άλλαξε πολύ μετά την σύσταση του νεοελληνικού κράτους, οδηγώντας την Boeschoten να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι «ο απώτερος στόχος της στάσης αυτής δεν ήταν η υπεράσπιση των καταπιεσμένων, αλλά η μετάβαση στην τάξη των κυρίαρχων, έστω κι αν δεν το πέτυχαν ποτέ»[1].
Καθώς η οθωμανική αυτοκρατορία αποσυντίθεται, η κινητικότητα και οι ανταγωνισμοί μεταξύ των τοπικών παραγόντων αυξάνουν με αποτέλεσμα τα δίκτυα προστασίας και πελατειακών σχέσεων να γίνονται ολοένα και πιο πολύπλοκα και ρευστά. Συμμαχίες και συμφωνίες, αλλαγές στρατοπέδων και προδοσίες, προσχωρήσεις ληστών στις τάξεις των πρώην διωκτών τους ως αγροφύλακες και χωροφύλακες, εξαγορές και αμνηστεύσεις είναι μια πραγματικότητα που συνθέτει το παζλ των σχέσεων των ληστών με την εκάστοτε εξουσία. Πρόκειται για μια σχέση αμφίσημη και αμφίθυμη που αντανακλά την ύστατη προσπάθεια του ορεινού κόσμου να αντισταθεί στην κοινωνική και οικονομική εξαφάνισή του[2].  
Οι Γιαγάδες, Γιώργης, Γιάννης, Κίμωνας και Κώστας
Ξεχωριστή αλλά όχι διαφορετική είναι η περίπτωση της Σάμου και των γεγονότων που ονομάστηκαν «Γιαγαδικά». Είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική περίπτωση όπου μια «προσωπική» αντίρρηση κατάταξης στην τακτική εθνοφυλακή του νησιού ενός από τα αδέλφια Γιαγά, θα οδηγήσει στα άκρα την ένοπλη σύγκρουση με την κεντρική εξουσία, θα συνεγείρει τον απλό κάτοικο του νησιού και θα διεκδικήσει με επαναστατικές διαδικασίες την απόσχιση και την αυτονομία από το αθηναϊκό κράτος.  Και στην περίπτωση της Σάμου πίσω από τα γεγονότα που συντάραξαν το νησί για πάνω από μια δεκαετία, υπάρχει  η βίαιη μετατροπή μιας ευημερούσας και ισορροπημένης κοινωνίας[3] σε μια εξαρτημένη, παραμεθόρια και παραμερισμένη μικρής εμβέλειας κοινότητα. Οι αρμοί που συνείχαν την Σαμιακή κοινότητα και της επέτρεπαν να επιβιώνει επιτυχημένα, συγκριτικά με άλλα νησιά και άλλα μέρη της κεντρικής Ελλάδας, εκμεταλλευόμενη είτε την γεωγραφική της θέση είτε την πλουτοπαραγωγική της ικανότητα, σπάνε. Γίνεται η βίαιη μεταφορά της δύναμης του αυτεξούσιου της μικρής κοινότητας προς την ενδυνάμωση του κεντρικού ολοκληρωτικού κράτους. Η Σαμιακή κοινότητα είχε πραγματικούς λόγους να αντισταθεί στην υποβάθμιση και την φτωχοποίησή της και συγκρούστηκε με όχημα την οικογένεια Γιαγά. Η εμπλοκή της ευρύτερης οικογένειας Γιαγά και των κατοίκων του νησιού στην κεντρική πολιτική διαμάχη του Εθνικού Διχασμού ήταν αναπόφευκτη και φόρτισε επιπλέον την σύγκρουση με ιδεολογικά πάθη· αλλά και αδιέξοδη για την προώθηση των συμφερόντων της Σαμιακής κοινότητας, η τύχη της οποίας ακολουθεί τις υπόλοιπες τοπικές κοινωνίες που εξασθενούν χάνοντας εξουσίες και πόρους ενώ το κεντρικό ισχυροποιείται και εγκαθιδρύεται[4].

Συνεχίζεται .... στο επόμενο :    «Κοινωνική Ληστεία» και Αντικομμουνισμός


(Η παρούσα ανάρτηση αποτελεί μέρος της εργασίας  Η "κοινωνική ληστεία" στο ελληνικό κράτος και προτείνουμε για την αρτιότητα της ανάγνωσης, το διάβασμα των προηγούμενων αναρτήσεων στην κατηγορία Κοινωνιολογικές Μελέτες



[1] Boeschoten, Riki van, Κλεφταρματολοί, ληστές και κοινωνική ληστεία, … σελ. 17.
[2] Κολιόπουλος Γιάννης, Περί «κοινωνικών» και άλλων ληστών στη νεώτερη Ελλάδα,  Δελτίο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρίας, 23, 422-436,  1980

[3] Βαφέας Νίκος, Οικονομία και κοινωνία της Σάμου κατά τη μετάβαση στο εθνικό κράτος: συνέχειες και ασυνέχειες, Πρακτικά Συνεδρίου, Από την Αυτονομία στο Εθνικό κράτος. Η ενσωμάτωση της Σάμου στην Ελλάδα, Γενικό Αρχείο Κράτους, Σάμος 2014 σ. 39-53

[4] Βαφέας, Νίκος, Από την « ληστεία» στο κοινωνικό κίνημα: Η περίπτωση των «Γιαγαδικών» στη Σάμο, συλ. τομ. Όψεις του λαϊκού πολιτισμού, μνήμη Στάθη Δαμιανάκου, εκδ. Πλέθρον, Αθήνα, 2007, σ. 111 -129 

Τρίτη, 14 Νοεμβρίου 2017

_"κοινωνική ληστεία" και ελληνικό κράτος : μέρος τρίτο

Γράφει η Εύα Μπολιουδάκη

2.   Το φαινόμενο της «κοινωνικής ληστείας» στον ελλαδικό χώρο κατά τον 19ο αιώνα.

Το φαινόμενο της κοινωνικής ληστείας εμφανίζεται και στον χώρο της Βαλκανικής χερσονήσου, εντός της επικράτειας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, διαθέτοντας όμως και δικά του χαρακτηριστικά τα οποία αντιστοιχούν στις γεωγραφικές και ιστορικές ιδιομορφίες της περιοχής. Όπως και στον υπόλοιπο ευρωπαϊκό νότο, εκφράζει τις συγκρούσεις και τις αντιστάσεις που αναπτύχθηκαν στις αγροτο-ποιμενικές κοινωνίες κατά την μεταβατική περίοδο από την χαλαρή τοπική οργάνωση προς το θεσμοποιημένο, ολοκληρωτικό κράτος, την ενίσχυση των αστικών κέντρων σε βάρος των παραδοσιακών χωριών της υπαίθρου και τις αλλαγές στην χρήση και ιδιοκτησία της γης. 
Στον ελλαδικό χώρο η έρευνα εντοπίζεται από τα μέσα του 19ου αιώνα, σε μια περίοδο που το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, προσπαθεί να καθαρίσει το τοπίο από τα υπολείμματα του προηγούμενου οθωμανικού status, να ορίσει τα σύνορά του και να αποκτήσει τα εθνικά χαρακτηριστικά των μοντέρνων κρατών δυτικού τύπου. Στην προσπάθεια αυτή, το νεοσύστατο έθνος-κράτος των εξαθλιωμένων ραγιάδων να γίνει δεκτό και αναγνωρίσιμο από τα προηγμένα και εξευγενισμένα διπλωματικά σώματα των άλλων χωρών, επιστρατεύονται οι γνωστές ιδεολογικές αναφορές στο αρχαίο κλέος που όμως υπονομεύονται[1] - συν τοις άλλοις- από την ύπαρξη πολύπλοκων φαινομένων κοινωνικής αναταραχής και ανυπακοής, τα οποία ανθίστανται, παρά τις προσπάθειες καταστολής τους,  και συνυπάρχουν μαζί του, για τουλάχιστον έναν αιώνα με σχέσεις αλληλεξάρτησης από ισχυρές τοπικές εξουσίες. Πρόκειται για την δράση οργανωμένων σωμάτων κλεφταρματολών και ληστών που στον ελλαδικό χώρο αντιστοιχούν στο φαινόμενο της κοινωνικής διαμαρτυρίας των προπολιτικών κοινωνιών, όπως το σκιαγράφησε ο Hobsbawm. Η δράση των σωμάτων αυτών μέσω της παραδοσιακής λαογραφίας, τελικά, ενσωματώνεται στο κεντρικό επαναστατικό αφήγημα της απελευθέρωσης από τον τούρκικο ζυγό, γίνεται μέρος της εθνικής ταυτότητας των Ελλήνων και οι αρχηγοί τους γίνονται εθνικοί ήρωες που αγωνίζονταν «υπέρ θρησκείας και πίστεως»[2]  .
            Η καταγωγή του φαινομένου της «κοινωνικής ληστείας», στο χώρο των Βαλκανίων και της Μ.Ασίας, όπως μας πληροφορεί ο Δαμιανάκος, είναι παμπάλαιη, και διατηρείται από την βυζαντινή εποχή έως όλη την διάρκεια της οθωμανικής αυτοκρατορίας[3]. Μέσα σ’ αυτό συναντάμε πρώτα απ’ όλα τον ορεσίβιο, νομαδικό τρόπο ζωής στον οποίο διασώζονται πολλά αρχαϊκά στοιχεία που οι ρίζες τους χάνονται στο παρελθόν. Λόγω των σκληρών συνθηκών ζωής στη φύση, του αέναου κύκλου των εποχών,  της απομόνωσης σε ορεινές περιοχές, της έλλειψης επικοινωνίας με άλλους πληθυσμούς, οι νομαδικοί – ποιμενικοί άνθρωποι είναι πιο συντηρητικοί, δυσπροσάρμοστοι και κλειστοί στο νέο και την εξέλιξη.  Επιπλέον οι ανάγκες για συχνή μετακίνηση και βοσκή των κοπαδιών, τους υποχρεώνει σε συνεχή αναζήτηση εδαφών και τους φέρνει σε πολεμική σύγκρουση με τους εγκατεστημένους γεωργικούς πληθυσμούς, οι οποίοι είναι λιγότερο σκληροτράχηλοι και πιο ευάλωτοι στην βία που τους ασκείται. Επομένως, οι ποιμενικοί πληθυσμοί επιδίδονται φυσικά σε έργα πολέμου, ασκούνται και γίνονται ικανότατοι στην κλοπή και επιζητούν την κυριαρχία πάνω σε ένα πληθυσμό κατά κανόνα λιγότερο ικανό από τους ίδιους – τους κυριαρχούμενους- τον οποίο όμως δεν θέλουν να εξοντώσουν αλλά να διατηρούν μαζί του μια συμβιωτική σχέση αλληλεξάρτησης.
            Η συμβιωτική αυτή σχέση δεσμεύει και τα δύο μέρη και για μεν τους ποιμένες επιφυλάσσει το  ρόλο του «σκληρού», του ανυπότακτου, του περήφανου παλικαριού και εν τέλει του «ληστή», για δε τους αγρότες τον ρόλο του υποτακτικού και εν τέλει του «ραγιά». Η κατασκευή αυτή φτάνει να αποτελεί ένα πλαίσιο αυτοκατανόησης των προ-πολιτικών κοινωνιών και εκφράζεται εύλογα μέσα από τα δημοτικά τραγούδια[4].
Φώτη Κόντογλου, Κλέφτες και Αρματολοί 
Τα δημοτικά τραγούδια, όπως έδειξε η Βoeschoten, είναι κυρίως το πολιτιστικό προϊόν των καταπιεσμένων – κυριαρχούμενων που κατορθώνουν έτσι να αποκτήσουν φωνή, να εξυμνήσουν τις κοινές αποδεκτές αξίες της λεβεντιάς, της μπέσας και της ανυποταγής, να αντιταχθούν με ένα τρόπο έμμεσο στον κοινό εχθρό του αγροτο-ποιμενικού τρόπου ζωής που είναι ο εκσυγχρονισμός, να ασκήσουν έλεγχο πάνω στους κυρίαρχους – ληστές και εντέλει να τους το προσφέρουν ως το εξευγενισμένο ιδεατό πορτρέτο τους[5].


Ο λήσταρχος Γιαγκούλας (δεύτερος από δεξιά) με μέλη
της συμμορίας του
Το φαινόμενο της ληστείας αποκτά έτσι ένα βάθος ικανό να παράγει ηθικούς κώδικες και άγραφες δεσμεύσεις και συμπεριφορές που δεν μπορούν να εξηγηθούν πλήρως ορθολογικά, γιατί ακριβώς αντιστοιχούν σε ένα άλλο κοινωνικό μοντέλο. Ο βοσκός εύκολα μετατρέπεται σε ένοπλο ληστή και βγαίνει στο βουνό  όταν βρεθεί αντιμέτωπος με το νόμο,  η δράση του όμως παραμένει κοινωνικά αποδεκτή και είναι η αναμενόμενη. Θεωρεί την αρπαγή, την ληστεία και τον εκβιασμό ένα είδος εργασίας και δεν διστάζει να στρέφεται κυρίως κατά των πλουσίων γαιοκτημόνων αφού τα πλούτη τους του απέφεραν περισσότερες ευκαιρίες πλουτισμού απ’ ότι οι λεηλασίες των πάμπτωχων αγροτικών νοικοκυριών. Συνακόλουθα, η παρουσία και η δράση του εγγυώνται  την σταθερότητα του αγρο-ποιμενικού κόσμου,  οι δε αρχές και συμβολισμοί  που τις διέπουν είναι άρθρα αυτής της σταθερότητας[6].
Η ληστεία, μπορεί να είναι ένα προϊόν του αγρο-ποιμενικού κόσμου, όμως στις τάξεις της βρέθηκαν και χωρικοί, φυγόδικοι, παραβάτες του νόμου, λιποτάκτες των τακτικών σωμάτων κλπ.   Κατ΄ αυτή την έννοια παραμένει εντός των κοινωνικών πλαισίων, τροφοδοτείται από τον τοπικό πληθυσμό  και συμμετέχει αναγκαστικά στις κάθε είδους μεταβολές που επιφέρει στο πλαίσιο αυτό η ιστορική εξέλιξη. Έτσι μπορούμε να διακρίνουμε την «συμπληρωματικότητα» και την «ομολογία»[7] που αναφέρει ο Δαμιανάκος, αφ’ ενός στην σύνδεση των ένοπλων ληστρικών σωμάτων με τα «τσελιγκάτα» και αφ’ ετέρου στις δοσοληψίες τους με τις τοπικές εξουσίες. Η εξέλιξη της ληστείας στον Ελλαδικό χώρο ακολουθεί την πορεία ακμής του κοινοτισμού, που ήταν ζωντανός έως και έναν αιώνα μετά την επανάσταση και την σύσταση του εθνικού κράτους, ενώ παρακμάζει και εκφυλίζεται όταν ο κοινοτισμός σταδιακά υποχωρεί, αυξάνει η πολιτικοποίηση του κοινού, η ύπαρξη και η φύλαξη των συνόρων περιορίζουν την ακτίνα δράσης των ληστών και τις μετακινήσεις τους, και οι ληστές μεταπίπτουν σε πληρωμένους μπράβους των πολιτικάντηδων ή κυνηγημένους μισότρελους και γραφικούς αντι-κοινωνικούς τύπους, απομεινάρια επαναστατικών ομάδων που περιφέρονται χωρίς εργασία.

Συνεχίζεται... στο επόμενο : ¨Κοινωνική Ληστεία" και Εξουσία στον ελλαδικό χώρο


(Η παρούσα ανάρτηση αποτελεί μέρος της εργασίας  Η "κοινωνική ληστεία" στο ελληνικό κράτος και προτείνουμε για την αρτιότητα της ανάγνωσης, το διάβασμα των προηγούμενων αναρτήσεων στην κατηγορία Κοινωνιολογικές Μελέτες




[1] Χαρακτηριστικό γεγονός είναι η «σφαγή του Δήλεσι», που είχε σοβαρές επιπτώσεις για την Ελλάδα σε διεθνές επίπεδο. Βλ. Δαμιανάκος, Στάθης, Παράδοση Ανταρσίας και λαϊκός πολιτισμός, εκδ. Πλέθρον, Αθήνα 1987, σελ. 82, και Ληστεία οικίας βρετανού γαιοκτήμονα Edward Noel, βλ. Κολιόπουλος Γιάννης, Περί «κοινωνικών» και άλλων ληστών στη νεώτερη Ελλάδα,  Δελτίο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρίας, 23, 422-436,  1980
[2] Βoeschoten, van Riki, Κλεφταρματολοί, Ληστές και Κοινωνική Ληστεία, Μνήμων, τ. 13, 1991 σελ. 9-23
[3] . Δαμιανάκος, Στάθης, Παράδοση Ανταρσίας και λαϊκός πολιτισμός, εκδ. Πλέθρον, Αθήνα 1987, σελ.73 & 75.
[4] Ό.π. Δαμιανάκος, σελ. 86-87
[5] Βoeschoten, van Riki, Κλεφταρματολοί, Ληστές και Κοινωνική Ληστεία, σελ. 9-23
[6] Βλ. «Ο Κώδικας των Ληστών» , Δαμιανάκος, Στάθης, Παράδοση Ανταρσίας και λαϊκός πολιτισμός, εκδ. Πλέθρον, Αθήνα 1987, σελ.106-107.
[7] ό.π.  Δαμιανάκος, Στάθης,   σελ.92.

Σάββατο, 11 Νοεμβρίου 2017

_η "κοινωνική ληστεία" στο ελληνικό κράτος : μέρος δεύτερο


Γράφει η Εύα Μπολιουδάκη

1.α) Η κριτική στον Hobsbawm και το Υστερόγραφο.

Την δημοσίευση του πρώτου έργου του Hobsbawm (Primitive Rebels, 1959) ακολούθησε το Bandits (1969), στο οποίο ο συγγραφέας επανέρχεται στο φαινόμενο της κοινωνικής ληστείας  μέσα από ένα επιλεγμένο πανόραμα 90 καταγεγραμμένων περιπτώσεων ληστών. Ακολουθεί μια γόνιμη κριτική,
Ο Anton Blok (1935 -)
Aνθρωπολόγος, διάσημος για την έρευνά του
πάνω στο φαινόμενο της σικελικής Μαφίας
[Τhe Mafia of a Sicilian Village, 1860-1960: 
A Study of Violent Peasant Entrepreneurs, 1960]
κυρίως από τον
Anton Blok[1] , η οποία και ολοκληρώνει την μελέτη του φαινομένου. Συνοψίζοντας την κριτική και την απάντηση του Hobsbawm[2],  αξίζει να αναφέρουμε:

-          Το φαινόμενο της κοινωνικής ληστείας για να κατανοηθεί πρέπει να πλαισιωθεί από το πλέγμα των δομών εξουσίας και πολιτικής. Κοντολογίς από τις υπαρκτές τάσεις μέσα στις κοινωνίες για κατανόηση, εξήγηση, πρόβλεψη και έλεγχο του κοινωνικού κόσμου.

  1.          Ο χαρακτήρας της κοινωνικής ληστείας εκφράζει πρωτίστως τον αγώνα για δύναμη και κυριαρχία, μεμονωμένων ατόμων και δευτερευόντως τα συμφέροντα των καταπιεσμένων αγροτών μέσα από τα σπλάχνα των οποίων ξεπηδάει.
2.   Η εξιδανίκευση που συνοδεύει την κοινωνική ληστεία (μύθοι, τραγούδια, θρύλοι κλπ) είναι περισσότερο προϊόν της φαντασίας των αστικών στρωμάτων και λιγότερο της αγροτιάς, η οποία διέκρινε ανάμεσα σε «καλούς» και «κακούς» ληστές.
3,       Η ανυπαρξία πολιτικής – ταξικής συνείδησης καθώς και οι συνθήκες ζωής των ληστών τους μετέτρεπαν εύκολα σε τυχοδιώκτες και συχνά σε αδίστακτους, αργυρώνητους  μπράβους της εκάστοτε τοπικής εξουσίας, ενώ δεν ήταν σπάνιες οι φορές που συμμετείχαν σε πολιτικές συγκρούσεις αντίπαλων στρατοπέδων ανάλογα με τα συμφέροντα και τα ανταλλάγματά τους. Η τυχοδιωκτική στάση των ληστών  φέρνει την κοινωνική ληστεία κοντά σε φαινόμενα παραβατικότητας και εγκληματικότητας που διώκονται από το νόμο και δεν διαθέτουν κανένα κοινωνικό έρεισμα.
4,          Αποτέλεσαν συχνά δύναμη τρομοκρατίας και ανάσχεσης των κοινωνικών αγώνων καθώς και της κινητικότητας των καταπιεσμένων στρωμάτων της υπαίθρου.
5.  Η θεώρηση της κοινωνικής ληστείας ως πρόδρομου φαινομένου των κοινωνικών κινημάτων που ακολούθησαν, είναι προβληματική καθώς το μόνο κοινό σημείο είναι αυτό της κοινωνικής δυσαρέσκειας, αλλά  απουσιάζουν άλλα κρίσιμα κριτήρια, όπως της οργάνωσης, του σταθερού προσανατολισμού σε κάποιο απελευθερωτικό πρόταγμα και της πολιτικής χειραφέτησης των καταπιεσμένων.

Συνεχίζεται .... στο επόμενο :1.      Το φαινόμενο της «κοινωνικής ληστείας» στον ελλαδικό χώρο κατά τον 19ο αιώνα.
(Η παρούσα ανάρτηση αποτελεί μέρος της εργασίας  Η "κοινωνική ληστεία" στο ελληνικό κράτος και προτείνουμε για την αρτιότητα της ανάγνωσης, το διάβασμα των προηγούμενων αναρτήσεων στην κατηγορία Κοινωνιολογικές Μελέτες





[1] Blok Anton, The Peasant and the Brigand: Social Banditry Reconsidered , Comparative Studies in Society and History, Vol., No 4 (Sep. 1972) pp 494 – 503, Cambridge University Press.  
[2] Hobsbawm Eric, Social Bandits : Reply, Comparative Studies in Society and History, Vol., No 4 (Sep. 1972) pp 503-505, Cambridge University Press.