ἥλιος κυκλοδίωκτος, ὡς ἀράχνη, μ᾿ ἐδίπλωνε καὶ μὲ φῶς καὶ μὲ θάνατον ἀκαταπαύστως.
(Ωδή τρίτη, Εις Θάνατον, ...Ανδρέας Κάλβος)

Κυριακή, 20 Ιανουαρίου 2019

_Εμίλ Ντιρκέμ - Τζων Ντιούι: Παιδαγωγικές Θεωρίες των αρχών του 20ου αιώνα, μια παράλληλη ανάγνωση (i)

γράφει η Εύα Μπολιουδάκη *



Ο Εμίλ Ντ. Ντιρκέμ (γαλλ. Emile D. Durkheim, 1858-1917), ήταν Γάλλος φιλόσοφος και κοινωνιολόγος. Θεωρείται μια από τις σημαντικότερες μορφές που συνέβαλαν στην εξέλιξη της επιστήμης της Κοινωνιολογίας.
Σημαντικότερα έργα του : Περί του καταμερισμού της κοινωνικής εργασίας, 1893. Οι κανόνες της κοινωνιολογικής μεθόδου, 1895. Αυτοκτονία, 1897. Στοιχειώδεις μορφές της θρησκευτικής ζωής, 1912.

  

 .

Ο Τζων Ντιούι (1859 - 1952) ήταν Αμερικανός φιλόσοφος. Γεννήθηκε στο Βέρμοντ και σπούδασε πρώτα στο πανεπιστήμιο της γενέτειράς του και κατόπιν στο πανεπιστήμιο του Τζον Χόπκινς. Δίδαξε σε πολλά πανεπιστήμια και κέρδισε την διεθνή αναγνώριση για την πραγματιστική προσέγγισή του στη φιλοσοφία, την ψυχολογία και την φιλελεύθερη πολιτική. 
Σημαντικότερα έργα του : Πώς σκεπτόμαστε, 1910. Δημοκρατία και εκπαίδευση, 1916. Ανασυγκρότηση στη φιλοσοφία, 1920. Εμπειρία και φύση, 1925. Λογική: η θεωρία της έρευνας, 1938. Εμπειρία στην εκπαίδευση, 1938.

*-*



Η παρούσα εργασία είναι μία προσπάθεια προσέγγισης κλασικών κοινωνιολογικών κειμένων, τα οποία εστίασαν διαχρονικά στα ζητήματα της εκπαίδευσης. Πρόκειται για κείμενα μέσα από τα οποία η Kοινωνιολογία αναγνωρίζει την εκπαιδευτική διαδικασία ως ένα από τα αντικείμενα της επιστημονικής μελέτης της. Το εκπαιδευτικό εγχείρημα παύει να προβάλλει αποκλειστικά μέσα από τους γνωσιοθεωρητικούς, ηθικούς ακόμα και μεταφυσικούς όρους και μελετάται πλέον ως μία από τις λειτουργίες των ανθρώπινων κοινωνιών. 

Στην εργασία αυτή θα προσπαθήσω να εξετάσω αφενός τις βασικές παιδαγωγικές και εκπαιδευτικές αντιλήψεις ενός από τους θεμελιωτές της Κοινωνιολογίας, του Emile Durkheim (1858-1917), μέσα από τα έργα του Εκπαίδευση και Κοινωνιολογία (1922) και Η εξέλιξη της παιδαγωγικής σκέψης, οι οποίες διατυπώνονται σε μια κρίσιμη εποχή, στα τέλη του 19ου αρχές 20ου αι., εκφράζοντας τους προβληματισμούς και τις δυναμικές της ευρωπαϊκής κοινωνίας· και αφετέρου, τις απόψεις ενός από τους βασικούς εκπροσώπους του φιλοσοφικού ρεύματος του πραγματισμού, του John Dewey (1859-1952), ο οποίος με το έργο του Δημοκρατία και Εκπαίδευση (1916), ερευνά τα εκπαιδευτικά ζητήματα στα πλαίσια μιας διαφορετικής ιστορικής πραγματικότητας, αυτής της αμερικάνικης κοινωνίας. 

Έχει ενδιαφέρον να εντοπίσουμε στις δύο προσεγγίσεις τόσο τα σημεία σύγκλισης όσο και τα σημεία απόκλισης, καθώς αυτές συνομιλούν στο μεταίχμιο μίας εποχής, που σημαδεύεται από τον ιδιαίτερο, κρίσιμο ρόλο που, εκ των πραγμάτων, οι Επιστήμες αναλαμβάνουν να παίξουν, τόσο εντός της εκπαιδευτικής διαδικασίας όσο και στο ευρύτερο κοινωνικό πεδίο. 



Συνεχίζεται... 

Στο επόμενο : Πρώτο μέρος : Emile Durkheim: Ο κοινωνικός ρόλος της εκπαίδευσης 



* Η Εύα Μπολιουδάκη είναι τελειόφοιτος του τμ. Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κρήτης

Κυριακή, 6 Ιανουαρίου 2019

_πρόβλεψη



Γράφει ο Τεύκρος Χατζηλίας*

Βρισκόμαστε σε μια πραγματικότητα γεμάτη με τεράστιες αποκλίσεις.

Κι αν στο παρελθόν οι αποκλίσεις/αντιθέσεις σημειωνόταν μόνο σε επίπεδο πλούτου και εξουσίας, φτώχειας και μιζέριας, σήμερα, δίχως ούτε στο ελάχιστον να έχουν εξαλειφθεί αυτές, αποκλίσεις/αντιθέσεις σημειώνονται και στον τομέα της γνώσης, λόγω των δυνατοτήτων που δίνει η κατοχή της στη δημιουργία ενός απόκοσμου κόσμου. Χρησιμοποιώ αυτό το λεκτικό σχήμα για να περιγράψω έναν κόσμο, στον οποίο οι έννοιες της ζωής, της υγείας και του νου λαμβάνουν πλέον νέους προσδιορισμούς, πρωτοφανείς, στην ιστορία του είδους μας. Δεν θα είναι ο άνθρωπος, αλλά η ανεξάρτητη απ’ αυτόν δύναμη των δημιουργημάτων του, η δύναμη της Τεχνοεπιστήμης, αυτή η οποία θα καταρρίψει όλα όσα, σήμερα, αποτελούν τ' αρχέτυπα μας.

Το ανάλογο συνέβη, κάποτε, πριν από 7 εκατ. χρόνια, τότε, που η εξελικτική μας υπόσταση αποσπάστηκε από έναν υποτιθέμενο κοινό κλάδο, ενός κάποιου μακρινού ζωικού προγόνου και μας οδήγησε μέσα από μεταλλάξεις και προσαρμογές στο σημερινό είδος μας, τον homo sapiens sapiens.

Τα πρώτου βαθμού εξαδέλφια μας (οι χιμπατζήδες), όπως και τα δεύτερα (οι γορίλες) ή τα τρίτα (οι ουρακοτάγκοι) τείνουν να εξαφανιστούν και η σωτηρία τους επαφίεται στον δικό μας αλτρουισμό. Με εξελικτικές τροποποιήσεις και με την ανάπτυξη «επιτυχών αλγόριθμων» κυριαρχήσαμε λένε οι εδικοί, όπως ο Γιαβάλ Χαράρι, στον πλανήτη τον οποίο, κάποτε, τον μοιράζονταν από κοινού με άλλες ζωικές οντότητες από μια εξαιρετικά επισφαλή θέση. Αλλά μήπως και σήμερα δεν είναι ενύπαρκτη αυτή η επισφάλεια;

Η δυνατότητα, κάποια μέρα, να μπορούν ν’ αναπαράγονται «από μόνα τους τα νευρωνικά δίκτυα», θα επιφέρει μια πιθανή αυριανή κυριαρχία τους, την οποία ο άνθρωπος δεν θα μπορεί, πια, να την τιθασεύσει με συνέπεια να χάσει, προοδευτικά, τη θέση που έχει σήμερα επ' αυτού.

Όπως οι Νεάντερνταλ είναι ένα παρελθόν έτσι κι ο homo sapiens θα είναι, μια μέρα, ένα παρελθόν. Το νέο όμως είναι ότι θ’ αντικατασταθεί «από δίκτυα που ο ίδιος επινόησε μια φορά». Εκτός κι αν, πάλι, ο Γιεχβέ (ο Θεός που Υπάρχει αλλά δεν πρέπει να λέμε τ’ Όνομά Του) πει «δεν τους αντέχω άλλο, θα τους καταστρέψω. Μόνο τον δίκαιο Νώε μου, θα τον σώσω μαζί με την φαμίλια του…», πράγμα διόλου απίθανο με την εξωφρενική και έξω από κάθε δυνατότητα έλλογου ελέγχου ταχύτητα με την οποία καταστρέφεται ο πλανήτης. 

Προς το παρόν, όμως, ο πύργος της νέας Βαβέλ όλο και χτίζεται, αδιαμαρτύρητα, και ξεκορφίζει στα νέφη...

Και ο Θεός μοιάζει στα μάτια των αποβρασμάτων ανίσχυρος (μη υπαρκτός) και είναι γι' αυτή τους την ιδέα απολυτά βέβαιοι. Αλλά και τα πλειοψηφικά ανθρώπινα υποκείμενα σαν αποβράσματα των αποβρασμάτων, χάσκουν μπροστά στα τρομερά κατορθώματα των επιστημόνων της Σίλικον Βάλεϊ και στα εμπορικά σήματα των πολυεθνικών μονοπωλίων. Βγάλανε τον Τραμπ πρόεδρο.
Η νέα Εποχή ανέτειλε, πάτησε θα έλεγα καλύτερα, πάνω στην κατασυκοφάντηση της σκέψης. Και μάλιστα σε μια τόσο κρίσιμη στιγμή για την εξέλιξη της ζωής στον ανθρώπινο και τον βιολογικό κόσμο. Οι ολιγάνθρωπες φαραωνικές κοινωνίες του είδους μας, πριν από χιλιάδες χρόνια, ίσως, είχαν "δικαίωμα" στην μη-σκέψη. Τα δισεκατομμύρια των σύγχρονων κοινωνιών δεν έχουν αυτό το δικαίωμα. Κι όμως τα πάντα γύρω μας λένε : μη σκέφτεστε, απολαύστε... ή λένε ότι η σημερινή κατάντια οφείλεται στο ότι "διανοητικοποιήσαμε" πολύ την ζωή μας. Αυτό είναι ψέμα! Οφείλουμε να σκεφτόμαστε, να αμφιβάλουμε, να θέτουμε ερωτήματα, να έχουμε κριτήρια, αλλιώς ο πολιτισμός της ευζωίας και το φιλελεύθερο μοντέλο του ατομικισμού, είναι η μοντέρνα εκδοχή του πολιτισμού του αίματος και της ορδής, από τον οποίο ποτέ πραγματικά δεν ξεφύγαμε. Ελάχιστες στιγμές μόνο στην ιστορία της ανθρωπότητας θα ξεχώριζα κι ανάμεσα σε αυτές συγκαταλέγω την φιλοσοφική και την ψυχαναλυτική της στιγμή, ως στιγμές αυτοσυνειδησίας και αυτοστοχασμού.
Σε γενικές, όμως, γραμμές η πορεία είναι προδιαγεγραμμένη : Θα μας φτάσουν στα ακραία σύνορα της ανοησίας και της φρίκης αυτά τα ανθρωπόνυμα υβρίδια και η ανθρωπότητα θ’ αυτοκαταργηθεί σαν έλλογη οντότητα, ρέποντας πλησίστια σε νέου τύπου μαζικούς αφανισμούς.

Γνωρίζω, βέβαια, καλά τους ανθρώπους που θα μου πουν «κι έμενα τι με νοιάζουν οι προβλέψεις σου; Δεν μου φτάνουν τα χρήματα για να πληρώσω τα φροντιστήρια των παιδιών... τους λογαριασμούς των τηλεφώνων και του ρεύματος... το δάνειο του σπιτιού... έχασα τη δουλειά μου και ζω στην ανεργία. Εμένα τι με νοιάζουν, λοιπόν, οι πάρλες σου;»

Θα με αποστομώσουν με την πραγματικότητα που τους περιβάλλει αλλά εγώ και οι λίγοι Φίλοι μου, παρά ταύτα, θα γνωρίζουμε πως είναι ακριβώς η αντίδραση τους μια επιβεβαίωση των λόγων μας. Γιατί ο άνθρωπος που εξαντλεί την ύπαρξή του στο ακάθεκτο παρόν είναι, ακριβώς, ο άνθρωπος που απουσιάζει δυνητικά από έναν έλλογο τρόπο υπάρξεως.


Σκέφτομαι εκείνους λοιπόν τους μακρινούς προγόνους μας όταν πάλευαν, διευρύνοντας τα ιδιοχωρικά όρια τους, δοκιμάζοντας με τα πόδια και τα χέρια τους περάσματα πέρα απ’ τα γνώριμα σημεία που για αιώνες τους φιλοξενούσαν μα δεν είχαν άλλη διαθέσιμη τροφή για να τους θρέψουν. Τους σκέφτομαι και λέω, μα που βρήκαν τη δύναμη για ν' αντέξουν; Και τώρα τι είναι όσα μας αραδιάζουν οι πραγματιστές αντιρρησίες μας;


*Το παραπάνω κείμενο συνδιαμορφώσαμε με τον Τεύκρο. Αποτυπώνει, λοιπόν, μια συνομιλία μας...
Αλλά μήπως όλα τα κείμενά μας, ό,τι γράφουμε, δεν είναι αποτέλεσμα μιας συνδιαμόρφωσης, άλλοτε ρητής, μα τις πιο πολλές φορές υπόρρητης, μεγάλης συνομιλίας;
Ελένη Ραβάνη.

Φώτο: Mike Olbinski   

Σάββατο, 22 Δεκεμβρίου 2018

_ρήσεις (1)



Όσο πιο πολύ καταλαβαίνεις τον κόσμο, τόσο λιγότερο θες να μιλάς γι' αυτόν. 
Είναι η ολότητα που σε αναγκάζει σε σεβασμό.
Κι είναι αυτός ο μόνος σεβασμός που παραδέχομαι. 

Δευτέρα, 17 Δεκεμβρίου 2018

_δεν έκανα ταξίδια μακρινά







Μικρή Πατρίδα 
Ερμηνεία :  Παντελής Θεοχαρίδης
Μουσική: Γιώργος Ανδρέου
Στίχοι: Παρασκευάς Καρασούλος


Δεν έκανα ταξίδια μακρινά
τα χρόνια μου είχαν ρίζες ήταν δέντρα
που τα 'ντυσε με φύλλα η καρδιά
και τ' άφησε ν' ανθίζουν μες στην πέτρα.

Δεν έκανα ταξίδια μακρινά
οι άνθρωποι που αγάπησα ήταν δάση
οι φίλοι μου φεγγάρια ήταν νησιά
που δίψασε η καρδιά μου να τα ψάξει.

Το πιο μακρύ ταξίδι μου εσύ
η νύχτα εσύ το όνειρο της μέρας
μικρή πατρίδα σώμα μου κι αρχή
η γη μου εσύ, ανάσα μου κι αέρας.

Δεν έκανα ταξίδια μακρινά
ταξίδεψε η καρδιά κι αυτό μου φτάνει
σε όνειρα, σ' αισθήματα υγρά
το μυστικό τον κόσμο ν' ανασάνει.

Το πιο μακρύ ταξίδι μου εσύ
η νύχτα εσύ το όνειρο της μέρας
μικρή πατρίδα σώμα μου κι αρχή
η γη μου εσύ, ανάσα μου κι αέρας.


Τα στιγμιότυπα στο βίντεο προέρχονται από την ταινία: «Η νοσταλγός» της Ελένης Αλεξανδράκη.

Κυριακή, 9 Δεκεμβρίου 2018

_περί χριστουγέννων (συνέχεια)

Σε συνέχεια του προβληματισμού που ανέπτυξα στο προηγούμενο σημείωμα σχετικά με τα χριστούγεννα και το αν έχει φτάσει η χριστουγεννιάτικη σημειολογία να συνιστά μια "γλώσσα" της παγκοσμιοποίησης θα ήθελα να παραθέσω ακόμα κάποιες σκέψεις.
Εάν, λοιπόν, τα χριστούγεννα είναι απαλλαγμένα από ισχυρούς ηθικο-θρησκευτικούς προσδιορισμούς που θα περιόριζαν την εμβέλειά τους, παρόλα αυτά όμως η ισχύς τους παραμένει αμείωτη, τότε ίσως η ισχύς αυτή, στις μεταμοντέρνες κοινωνίες να μας λέει κάτι για τις ίδιες και ίσως να μπορέσουμε να καταλάβουμε το φαινόμενο της ισχύος των χριστουγέννων (κι ίσως της ισχύος, γενικά) εντός του πλαισίου άρθρωσης αυτών των κοινωνιών. Θα πρέπει δηλαδή να υφίσταται ένας "δρόμος διπλής κατεύθυνσης" (για το πω έτσι), που θα μας πηγαίνει από το επιμέρους φαινόμενο (που είναι τα χριστούγεννα) στο γενικό καθολικό (που είναι το κοινωνικό) και τούμπαλιν: σ' αυτές τις κοινωνίες δεν μπορεί παρά να αντιστοιχούν αυτά τα χριστούγεννα και αυτά τα χριστούγεννα δεν μπορεί παρά να γιορτάζονται σ' αυτές τις κοινωνίες.

Θα αδράξω ένα γεγονός που περνάει εν πολλοίς απαρατήρητο μεσ' την πληθώρα των γεγονότων των ημερών, ίσως όμως είναι το κατάλληλο γεγονός για να οδηγηθούμε σ' αυτόν τον "δρόμο" (εάν υπάρχει).
Eίθισται τα ηγετικά πολιτικά πρόσωπα να είναι αυτά που με μια συμβολική κίνησή τους δίνουν το έναυσμα του εορτασμού των Χριστουγέννων, τέτοια κίνηση μπορεί να είναι το άναμμα του χριστουγεννιάτικου δέντρου της μητροπόλεως ή κάτι παρόμοιο. Η χαρακτηριστική αυτή κίνηση που, ως ένα είδος καθήκοντος, πραγματοποιείται από τον πλανητάρχη, από εκλεγμένους πρωθυπουργούς χωρών και δημάρχους πόλεων, απαραίτητα τυχγάνει δημόσιας προβολής ώστε να γίνει ένα γνωστό θετικό γεγονός σε παγκόσμιο ή τοπικό επίπεδο, αν και άλλα σχετικά όπως οι προμήθειες στην αγορά, διάφοροι δημόσιοι και ιδιωτικοί στολισμοί έχουν ήδη αρχίσει προ πολλού.  Το σημαντικό είναι ότι γεγονός αυτό -και άλλα παρόμοια- που εγγράφεται στην χριστουγεννιάτικη σημειολογία, δεν θέτει σε αμφισβήτηση ούτε μια στιγμή την ανεξιθρησκία, την αξιακή ως προς το περιεχόμενο ουδετερότητα, την ισότητα των δογμάτων και τον πλουραλισμό που οι σύγχρονες φιλελεύθερες κοινωνίες επιθυμούν για τον εαυτό τους και τους ηγέτες τους.  Για να το πω πιο απλά: όταν ο Τραμπ ανάβει το χριστουγεννιάτικο δέντρο του Λευκού Οίκου, δεν θεωρείται ότι μεροληπτεί υπέρ του χριστιανικού δόγματος, πράγμα που θα ερχόταν σε αντίθεση με τον θεσμικό ρόλο του ως εκλεγμένου εκπροσώπου του πολύμορφου συμπιλήματος που είναι η αμερικάνικη κοινωνία. Τι κάνει τότε;

Στον σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο κόσμο, μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού προγράμματος, και με το όραμα της νεο-φιλελεύθερης διακυβέρνησης να είναι το κυρίαρχο, έχει εγκαταλειφθεί κάθε ιδέα για τον προσδιορισμό του "κοινού αγαθού" ή της "γενικής βούλησης". Αντ' αυτών προκρίνονται ο πλουραλισμός των αξιών και των συμφερόντων, ενώ ως νόμιμο και επιθυμητό κίνητρο δράσης των ατόμων θεωρούνται τα συμφέροντα και οι προτιμήσεις τους και όχι η ηθική αντίληψη για το καλό της κοινότητας. Κάθε φορά που ακούγεται η τετριμμένη φράση περί της "διάρρηξης του κοινωνικού ιστού", αυτό ακριβώς περιγράφεται ή προφητεύεται. Αυτό το νεο-φιλελεύθερο πρόγραμμα είναι ο πυρήνας των οικονομικών πολιτικών και των παραπλήσιων μηχανισμών και ιδεατά οι θιασώτες του θα ήθελαν να αφορά και να ακολουθείται από την παγκόσμια κοινότητα των δρώντων. Στο πρόγραμμα αυτό η στράτευση ή η πολιτική εμπλοκή των πολιτών στην αποστειρωμένη από ηθικά φορτία μεταμοντέρνα κοινωνία, δεν είναι ούτε επιθυμητή αλλά κι ούτε εφικτή πλέον. Η ελευθερία από κάθε καταναγκασμό (ηθικό, πολιτικό, κοινωνικό) είναι η απεριόριστη ελευθερία του ισχυρού. 

Παρόλα αυτά όμως υφίσταται ένα θεμελιώδες πρόβλημα:  για να διατηρηθεί ένας βαθμός πολιτικού πολιτισμού και να μην οδηγηθούμε σε συνολική κατάρρευση του πολιτισμού μας -οπότε και οι υλικοί όροι του νεο-φιλελεύθερου προγράμματος θα κατέρρεαν - χρειάζεται ένας ελεγχόμενος βαθμός στράτευσης, και όταν λέω "στράτευση" εννοώ μια διαδικασία ταύτισης με μια ιδέα της "ευζωίας" κοινά αποδεκτής.  Ως "ευζωία" δεν εννοώ, προφανώς, την καλοπέραση, αλλά αυτό που κάνει αξιοβίωτη την ανθρώπινη ζωή, πράγμα εν πολλοίς αυθαίρετο και αδύνατο να προσδιοριστεί αντικειμενικά και που διατηρείται σε κάθε είδους θρησκευτικό ή εθνοτικό φονταμενταλισμό. 
Τούτο συμβαίνει, διότι η πίστη μας και η δέσμευσή μας σε ένα σύστημα κοινών δηλώσεων ευζωίας (ή το "κοινό αγαθό")  δεν προέρχεται μόνο (ή κυρίως μόνο) από την ορθολογική μας ικανότητα να κρίνουμε με βάση την μεγιστοποίηση των ατομικών μας συμφερόντων, αλλά απαιτεί την κινητοποίηση των παθών, των συγκινήσεων και των αισθημάτων κι αυτά  υπάρχουν μόνο μέσα σε μια μορφή ζωής ως αφοσίωση σ' αυτήν κι όχι σε κάποια άλλη. 
Από την αφοσίωση σε μια μορφή ζωής προκύπτουν όχι μόνο τα περιγραφικά (τι γίνεται) αλλά και τα κανονιστικά (τι πρέπει ή οφείλει να γίνεται) περιεχόμενα, πράγμα που αντιβαίνει σε κάθε γνήσιο ορθολογισμό.  Αυτό απαιτεί συγκεκριμένες πρακτικές και γλωσσικές εννοήσεις, που από την φύση τους βρίσκονται κοντά σ' αυτό που στις Φιλοσοφικές Έρευνες, ο Wittgestein ονόμασε "γεμάτη πάθος αυτοδέσμευση σε ένα σύστημα αναφοράς. Κι έτσι μ' όλο που είναι μια πίστη, είναι ωστόσο μια μορφή ζωής ή ένας τρόπος για να αποτιμάς την ζωή". Εξέχον παράδειγμα προσφερόμενου τρόπου αποτίμησης της ζωής αποτελούν ασφαλώς οι χριστουγεννιάτικες διαφημίσεις του πιο αναγνωρισμένου δυτικού προϊόντος, της Coca-Cola...

Τα χριστούγεννα προσφέρουν αυτή την αβλαβή περιοχή πρακτικών συναισθηματικής δέσμευσης με μια συγκεκριμένη μορφή ζωής, μεσ' το βασίλειο του φιλελευθερισμού, που εγκρίνεται ως η δυτική με οικουμενικές αξιώσεις. Και εξ αυτού του ρόλου προέρχονται αφενός η αβάσταχτη συναισθηματική φόρτιση που αυτή η γιορτή έχει και αφετέρου η συμβολική-γλωσσική λειτουργία της.
Οπότε η απάντηση στο ερώτημα "τι κάνει ο Τραμπ όταν ανάβει το χριστουγεννιάτικο δένδρο στον Λευκό Οίκο;" ή στην Downing Street του Λονδίνου καθώς και σε κάθε υπέρλαμπρη φωτοαγώγηση, δεν θα πρέπει να είναι ότι τηρούνται ελαφρά εθιμικά δρώμενα αλλά ότι πραγματοποιούνται πράξεις και καλέσματα στον "δρόμο διπλής κατεύθυνσης" που οδηγεί  στην πολιτική υπακοή, την συμμόρφωση και συστράτευση. 

Πέμπτη, 6 Δεκεμβρίου 2018

_είναι τα χριστούγεννα μια γλώσσα;

Τα χριστούγεννα στις δυτικές και  δυτικότροπες κοινωνίες, έχουν πάψει εδώ και δεκαετίες να είναι μια θρησκευτική γιορτή. Το περιεχόμενο των χριστουγέννων δεν παραπέμπει στην χριστιανική -μεταφυσική πίστη της γέννησης του Θεανθρώπου από μια παρθένα, που ήρθε  να σώσει την ανθρωπότητα από τους πολλούς και αλλεπάλληλους διχασμούς της, συμφιλιώνοντας την θεϊκή και την ανθρώπινη φύση. Έτσι, μπορεί να αφορά και να εορτάζεται όχι μόνο από ανθρώπους που ασπάζονται διάφορα άλλα θρησκευτικά δόγματα σε όλο τον κόσμο αλλά επίσης κι από αυτούς που δεν ασπάζονται κανένα θρησκευτικό δόγμα και αρνούνται την ύπαρξη κάποιας θεϊκής ή ανθρώπινης φύσης ή και τα δύο.   
Επίσης τα χριστούγεννα δεν είναι ένα καταναλωτικό παροξυσμικό γεγονός. Διότι τέτοια γεγονότα παροξυσμού της κατανάλωσης δεν χρειάζονται πλέον τα χριστούγεννα για να εκδηλωθούν. Για παράδειγμα η μόδα των black Fridays είναι ένα τέτοιο γεγονός με παρόμοια αποτελέσματα. Η αύξηση της κατανάλωσης δεν είναι η αιτία των χριστουγέννων αλλά το αποτέλεσμα του εορτασμού τους. Επιπλέον ο καταναλωτισμός δεν είναι ένα εποχιακό αλλά ένα διαρκές  φαινόμενο του σύγχρονου τρόπου ζωής. 
Και θα ήταν αστείο να πιστεύει κανείς ότι   τα χριστούγεννα συνδέονται με ή επισημαίνουν κάποιο φυσικό κύκλο, πχ. την εναλλαγή των εποχών, το χειμερινό ηλιοστάσιο, τα γεννήματα της γης, τα ξύλα, τα χιόνια, τα τζάκια, τα κελάρια, τα κρασιά  κλπ. Αυτά είναι θέματα εντελώς ξένα προς τον σύγχρονο τρόπο ζωής και άγνωστα στους κατοίκους, όχι μόνο των πόλεων αλλά και της υπαίθρου (ας μην ξεχνάμε ότι ο άγιος Βασίλης έχει "εργοστάσιο παιχνιδιών"... αλήθεια τι κινεί αυτό το εργοστάσιο; πετρέλαιο ίσως; ηλεκτρικό ρεύμα; η τήξη των πάγων; who knows?) .

Εάν, λοιπόν, τα  χριστούγεννα δεν είναι τίποτα από αυτά, τι είναι τα χριστούγεννα και πού οφείλουν την μεγάλη επιτυχία τους; Γιατί τα χριστούγεννα υποστηρίζονται τόσο πολύ;
Η άποψή μου είναι ότι τα Χριστούγεννα τυγχάνουν μεγάλης δημοφιλίας στον δυτικό κόσμο, διότι είναι μια "γλώσσα", μια από τις γλώσσες της παγκοσμιοποίησης.
Ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος δεν εξαιρείται των επικοινωνιακών αναγκαιοτήτων. Η ανάγκη για επικοινωνία και ανταλλαγή μηνυμάτων, που κάθε γλώσσα έχει ως σκοπό να εξυπηρετήσει, υπάρχει απαράβατη και ίσως ακόμα πιο έντονη σε συνθήκες παγκόσμιου πολιτισμού. Η γλώσσα ως σύστημα οργάνωσης της εμπειρίας και επικοινωνίας της, δεν εξαντλείται στις φυσικές ομιλούμενες - γραμματικά και συντακτικά οργανωμένες- εθνικές γλώσσες, αλλά είναι κάτι παραπάνω από αυτές. Ακριβώς αυτή τη δυνατότητα υπέρβασης των κανόνων λόγω της αναφοράς σε ένα νόημα που γίνεται κοινά αντιληπτό, είναι που καθιστά πολλές μη φυσικές γλώσσες,  αν και τεχνητές, γλώσσες τελικά. 
Στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο είναι απαραίτητο να υπάρχουν τέτοιες τεχνητές γλώσσες ειδικού σκοπού, εκτός από την ή τις κυρίαρχες εθνικές όπως είναι τα αγγλικά. Και αναφέρομαι σε γλώσσες-κώδικες, όπως π.χ. των χρηματιστηρίων που είναι μια κοινά αντιληπτή γλώσσα για όσους την γνωρίζουν, ικανή να μεταδώσει με ακρίβεια τα μηνύματα που την ενδιαφέρουν, μια άλλη είναι αυτή των υπολογιστών κοκ.

Μια τέτοια "γλώσσα" είναι και τα χριστούγεννα και φέρει όλα τα χαρακτηριστικά της σύμβασης που χαρακτηρίζουν κάθε γλώσσα, π.χ. είναι μια σύμβαση ότι το κόκκινο χρώμα συμβολίζει την γιορτή, ή η ροδοψημένη γαλοπούλα το χριστουγεννιάτικο τραπέζι και μια ουδέτερη εικόνα π.χ. ενός βάζου με λουλούδια γίνεται αυτομάτως χριστουγεννιάτικη εάν ανάμεσα σ' αυτά υπάρχει ένα γκυ που λειτουργεί ως σύμβολο της συγκεκριμένης γλώσσας των χριστουγέννων, κλπ.

Καταλήγω λοιπόν στο συμπέρασμα ότι τα Χριστούγεννα είναι κυρίως μια "γλώσσα",  ένα συγκεκριμένο "γλωσσικό ιδίωμα" ειδικής χρήσης, που προορίζεται να "μιληθεί" κάποια συγκεκριμένη εποχή του χρόνου και που είτε το μιλάει κανείς και μπαίνει για λίγες ημέρες στην συγκεκριμένη γλωσσική κοινότητα  είτε δεν την μιλάει και παραμένει έξω απ' αυτήν, όπως ακριβώς γίνεται με την γλώσσα των χρηματιστηρίων.
Και συμβαίνει με τα Χριστούγεννα ότι συμβαίνει με κάθε άλλη γλώσσα: εάν γνωρίζεις τους κανόνες της μπορείς να εγγράψεις σ' αυτήν νέα κείμενα. Έτσι καταλαβαίνω -σε ένα δεύτερο επίπεδο- την τάση που εξαπλώνεται στις πόλεις, οι δήμοι να δημιουργούν θεματικά πάρκα*, δηλαδή πολιτιστικές παρεμβάσεις με διάφορα γιορτινά περιεχόμενα, εγγράφοντάς τα ως κείμενα στο "πνεύμα" των χριστουγέννων. 

Εάν λοιπόν, ισχύουν τα παραπάνω και τα χριστούγεννα είναι κι αυτά μια γλώσσα της παγκοσμιοποίησης, ποιό είναι το νόημα το οποίο επικοινωνείται με την γλώσσα αυτή;


* Ένας δήμος, κάπου στη βόρεια Ελλάδα, ονόμασε το χριστουγεννιάτικο πάρκο που έστησε  στο κέντρο της πόλης, "παυσιλυπούπολη"... δηλαδή φέξε μου και γλίστρησα.....



Τρίτη, 4 Δεκεμβρίου 2018

_ Arvo Pärt: αφορισμοί



O Άρβο Περτ (Arvo Pärt, 1935-) είναι Εσθνονός συνθέτης και ένας από τους σημαντικότερους εν ζωή συνθέτες θρησκευτικής μουσικής . Η μουσική του είναι μινιμαλιστική, με βάση μια δικής του δημιουργίας συνθετική τεχνική που ονομάζει tintinnabuli (από το λατινικό tintinnabulum : καμπάνα).





Ο χρόνος και το άχρονο συνδέονται μεταξύ τους. Η στιγμή και η αιωνιότητα παλεύουν μέσα μας. Εδώ είναι η πηγή όλων των αντιφάσεών μας, της ισχυρογνωμοσύνης μας, της στενομυαλιάς μας, της πίστης μας και της οδύνης μας.

Η αιωνιότητα σημαίνει ότι τα πάντα αρχίζουν αδιάκοπα από την αρχή, ότι η αρχή υπάρχει αιωνίως. Το θαύμα της δημιουργίας βρίσκεται στο ότι δεν τελειώνει ποτέ, δεν σταματά να γεννιέται ξανά και πάλι ξανά. Η αρχή είναι παντοτινή.

Είμαι σίγουρος: η αλήθεια είναι απλή και ευθεία η οδός που οδηγεί σε αυτήν. Στη μουσική, αυτό σαρκώνεται με τον πιο φυσικό τρόπο στη σταθερότητα των μέσων έκφρασης.

Οφείλω να μελετώ αδιάκοπα τον εαυτό μου. Είναι μια αναζήτηση αυτού που μπορεί να με θρέψει∙ μια αναζήτηση συχνά οδυνηρή, γιατί η οδός είναι πολύ στενή. Πραγματικά, πρέπει να «κλαδεύουμε» ο,τιδήποτε είναι περιττό τόσο μέσα στον εαυτό μας όσο κι έξω από αυτόν. Κι αυτό είναι κάτι που αντανακλάται στη μουσική. Όταν δεν ξέρω τίποτα για κάποιο πράγμα, τότε πρέπει να σιωπώ. Όταν όμως μαθαίνω κάτι, ακόμα κι ελάχιστο, τότε μπορώ να μιλήσω γι’ αυτό −αλλά χωρίς πολυλογίες, με όσο πιο άμεσο και συμπυκνωμένο τρόπο μπορώ, με τρόπο δηλαδή που αρμόζει στη συγκέντρωση αυτή στην οποία βρίσκομαι. Με αυτή την έννοια οι νότες μου μοιάζουν ίσως με λέξεις-κλειδιά.


Η αλήθεια συνίσταται στο να κατεβαίνεις ίσαμε το απείρως μικρό. Είναι σαν το σκάψιμο σ’ ένα ορυχείο. Προχωράς περιτριγυρίζοντας την φλέβα κι ο κύκλος γίνεται ολοένα και πιο στενός. Πρέπει όμως να κινείσαι με σύνεση και μυαλωμένα.


Πώς να γεμίσεις τη σιωπή που ακολουθεί νότες, οι οποίες στάθηκαν άξιες της σιωπής που τους προηγήθηκε;

Η καρδιά πρέπει να μεταμορφωθεί σε αυτί και η ακοή να κατέβει στην καρδιά.

Η καθαρή καρδιά τραγουδά.

Η σιωπή δεν μας δόθηκε άνευ λόγου αλλά για να μας θρέφει. Αυτή η τροφή μάς είναι εξίσου πολύτιμη με τον αέρα.

Πριν αναστηθείς πρέπει να πεθάνεις. Πριν μιλήσεις θα έπρεπε ίσως να σιωπάς.

Είναι σαν την εισπνοή και την εκπνοή. Δεν μπορείς μόνο να εισπνέεις∙ πρέπει κιόλας να εκπνέεις.

Το Tintinnabuli είναι ένας χώρος στον οποίο βυθίζομαι όποτε αναζητώ απαντήσεις στη ζωή μου, στη μουσική μου, στη δουλειά μου. Στις δύσκολες περιόδους, έχω έντονα την αίσθηση ότι τα πάντα γύρω μου είναι χωρίς κανένα νόημα. Η αφθονία και η πολλαπλότητα μού προξενούν σύγχυση και πρέπει να βρω την απλότητα. Ποια είναι αυτή και πώς μπορώ να την κατακτήσω; Ανακάλυψα ότι αρκεί ένας και μόνον ήχος, αν είναι καίριος. Το Tintinnabuli είναι μια εκπληκτική κίνηση, μια φυγή προς την εκούσια πενία.»


Arvo Pärt, Αφορισμοί
[αποσπάσματα]





Πηγή αποσπασμάτων :http://dangerfew.blogspot.com